بازرگانان ايرانى با نامهاى گوناگون ، مانند خانات و باج و راه ، قپاندارى و ميداندارى و جز آنها پولهاى ديگرى مىگرفتند كه سبب رنجش خلق و گرانى كالاها مىشد . توجه جدى به وضع گمرك ، در دوران صدارت امين الدوله ( در عهد مظفر الدين شاه ) آغاز شد : ملك الشعراى بهار در اين بيت از نفوذ بعضى از آثار تمدن غرب در ايران ياد مىكند : تلگراف اندر زمان ناصر الدين شد درست * پس مظفر شاه ، گمرك را نمود اصلاح و پست در نتيجهء مساعى امين الدوله ، سه تن بلژيكى ، برياست « نوز » ، به ايران آمدند كه زيرنظر صدر اعظم ، به كار گمرك ايران سروسامانى بخشند . « نوز » نخست تحت عنوان « مدير كل گمركات » انجام وظيفه مىكرد ولى « هنگامى كه شاه آهنگ اروپا داشت ، به دست‌آويز آن‌كه صدر اعظم همراه او خواهد رفت « نوز » را وزير كل گمركات گردانيدند و يكباره در كارهايش خودسر ساختند . » « 1 » نوز كه ظاهرا از يك كشور بيطرف اروپايى براى اصلاح گمرك ايران آمده بود ، چون وضع آشفتهء ايران را ديد ، طوق بندگى روسيهء تزارى را به گردن افكند و به قول جمالزاده ، « در بدحسابى و بيحسابى ، هيچ فروگذار ننمود ولى باز بايد شالودهء نظام و ادارهء گمركات حاليهء ايران را از او دانست . » « 2 » نوز بلژيكى كه نمايندهء يك كشور بيطرف بود ، بجاى جانبدارى از منافع ايران ، به پيروى از سياست امين السلطان ، در اكتبر 1901 قراردادى با روسيه منعقد كرد و 34 قلم از واردات كه چند قلم آن هم از واردات عمده محسوب مىشود ، از اداى حقوق گمركى معاف گرديد . و از ديگر كالاها حقوق گمركى ناچيزى مىگرفتند ، در نتيجه ، به فعاليتهاى توليدى ايران لطمهء بزرگى رسيد و بسيارى از كارگاههاى پارچه‌بافى و ديگر مؤسسات توليدى در نتيجهء رقابت دول خارجى تعطيل گرديد . « 3 » عوارض گمركى نفت و قند ، از پنج درصد به ترتيب به 5 / 1 و 5 / 2 درصد كاهش يافت ، اما بر عوارض گمركى چاى صددرصد افزودند . ولى انگليسيها نيز از تأمين منافع خود غافل نبودند و قرارداد گمركى همسانى به سود خود ، با دولت ايران تنظيم كردند . نوز در عين‌حال كه منافع ملى ايران را به نفع اجانب ناديده مىگرفت ، دزدى نابكار بود ؛ به همين علت ، پس از استقرار مشروطيت ، آزاديخواهان در 21 بهمن 1285 وى را بر كنار كردند و معاونش مرنار كه در دزدى دست كمى از همكارش نداشت بر مسند او نشست . « درآمد گمركى ايران در گرو وامهاى ايران از روسيهء تزارى و بريتانيا بود و تحميلهاى سخت ديگر ، مانند هزينهء قزاقخانه و مقررى محمد على شاه مخلوع ، از اين محل تأمين مىشد ، بطورى كه تنها يك‌سوم درآمد گمرك به دولت ايران مىرسيد . » « 4 »

--> ( 1 ) . احمد كسروى ، تاريخ مشروطهء ايران . ص 29 . ( 2 ) . گنج شايگان . پيشين ، ص 131 . ( 3 ) . ر ك : عصر بيخبرى يا تاريخ امتيازات در ايران . پيشين ، ص 404 . ( 4 ) . گنج شايگان . پيشين ، ص 132 .